مزاج چیست؟

اگر بدن آدمی را دقیقا مورد بررسی قرار دهیم، می بینیم که از اندام های متعددی تشکیل شده و هر اندامی از سلول های خاصی ساخته شده است. هماهنگی اندام ها نیز باعث سلامتی و حیات و ادامه ی آن می گردد.

تعریف چند مفهوم و اصل پزشکی ایرانی:

رکن چیست ؟

حکمای طب ایرانی اعتقاد داشتند که تمام موجودات زنده و غیر زنده عالم از ترکیب چهاررکن یا عنصر تشکیل شده اند که هر کدام از این چهار ماده اصلی کیفیات خاص ویژه ای دارند.

این چهار رکن عبارتند از ، آتش (گرم و خشک) ، خاک (سرد وخشک) ، هوا (گرم و تر ) ، آب (سرد وتر)

مزاج چیست ؟

مزاج کیفیتی است که در نتیجه آمیخته شدن ارکان مختلف به نسبت های مختلف در تمام موجودات جهان ازجمله انسان به وجود می آید.مثلا اگر عنصر آتش در شیئی غالب باشد ، مزاج آن شیئ گرم وخشک می شود.یا اگر هوا و آب در یک موجود غالب و مساوی باشند، مزاج او تر خواهد شد.

با توجه به امکان ایجاد نسبت های بسیار متنوع ، بینهایت مزاج خواهیم داشت و مزاج هیچ دو موجودی کاملا یکسان نیست ، اما مزاج ها را به نه دسته کلی تقسیم کرده اند:معتدل ، گرم ، سرد ، تر ، خشک ، گرم و تر ، سرد و تر ، گرم و خشک و سرد و خشک

خلط چیست ؟

اخلاط چهارگانه دم ، صفرا ، سودا ، و بلغم موادی هستند که از فعل و انفعالات خاص برروی مواد غذایی در کبد تولید می شوند، هر بخش از مواد غذایی خورده شده در ساخت یکی از این اخلاط موثرتر است.

این اخلاط چهارگانه با نسبت های مختلف در کنار هم قرار گرفته و اعضای بدن را می سازند.

براساس مفاهیم طب ایرانی بدن یک انسان سالم از بدو تولد می تواند دارای مزاج معتدل ، سرد ، گرم ، خشک ، سرد و تر ، و یا سرد و خشک باشد و هریک از این مزاج ها باعث بروز ویزگی های جسمانی و روانی خاصی برای افراد می گردند که باید در جنبه های مختلف زنگی آن را مدنظر قرار دهند اما هیچ یک نسبت به هم برتری ندارند.

در بدن هر انسان سالم اخلاط چهارگانه ، دم ، بلغم ، صفرا و سودا به میزان نیاز برای همان بدن تولید می گردد.اما اگر فردی دچار بیماری ناشی از تغییرات مزاجی (سوء مزاج ) باشد دو حالت ممکن است به وجود بیاید:

۱- مقدار یا کیفیت اخلاط بدن تغییر کند و در نتیجه مزاج هم تغییر نماید

۲- بدون تغییر در اخلاط فقط مزاج عضو تغییر کند ، مثل سردردی که در اثر گرمای شدید آفتاب ایجاد شود .(این نوع از مشکلات معمولا کوتاه مدت هستند ولی اگر مزمن شوند منجر به تغییرات اخلاط هم می شوند)

توجه : هیچ یک از مزاج های نه گانه در صورت برخورداری از تندرستی نیاز به استفاده دائمی از غذاها و یا انجام دستوراتی برخلاف مزاج پایه شان ندارند،مثلا اگر مزاج پایه بدن سرد باشد این تصور که با خوردن گرمی ها مزاج معتدل میشود تصور باطلی است چرا که افراط در این امر می تواند منجر به ایجاد بیماری سوء مزاج گرم شود.

با مطالعه اخلاط اربعه به طور جداگانه، وظیفه ی هر یک مشخص خواهد شد. هر نوع مواد غذایی یک اثر خاصی بر روی اخلاط اربعه می گذارد. و آن را به حالت تعادل یا عدم تعادل در خواهد آورد. به عنوان مثال، استفاده از مواد غذایی چرب و شیرین به طور مداوم، صفرا را افزایش می دهد، همچنان که پرخوری و عدم رعایت اعتدال در مصرف مواد غذایی موجب غلبه ی خون می شود. استفاده از ترشی جات سرکه و لبنیات به مقدار زیاد موجب طغیان و ازدیاد بلغم، و خوردن غذاهای نمک سود و مانده و نیز خوردن بادمجان به مقدار زیاد و یا گوشت حیوانات پیر سبب ازدیاد سودا می گردد.

نشانه های غلبه صفرا

نشانه های غلبه صفرا عبارت اند از: تشنگی و سوزش جگر، زبری پوست صورت، زردی چشم، کدورت ادرار، عصبی شدن، ناراحتی معده، تلخی دهان، کم اشتهایی، حالت تهوع، سر درد و درد شقیقه، سیاهی رفتن چشم، سر گیجه، خشکی پوست، ترک خوردن پوست دست و پا، گرمی بدن یا داشتن تب، جوشش فم المعده، دیدن خواب های هولناک، مانند جنگ و ستیز، پوسته پوسته شدن پوست سر(شوره سر) نمایان شدن لکه های سفید یا قهوه ای در صورت و یا دیگر اعضای بدن، ریزش مو، ابتلا به بیماری آلوپسی(=ریزش موضعی مو)، علاقه به نوشیدن آب یخ و خوردن یخ، یبوست مزاج، بهانه جویی و تندخویی. این گونه افراد را صفرایی مزاج گویند. همه و یا اکثر نشانه های یاد شده در بیشتر افراد صفراوی مزاج دیده می شود؛ البته میزان بروز این نشانه ها به مقدار غلبه ی صفرا بستگی دارد.

نشانه های غلبه خون

اگر در بدن فردی خون غلبه نماید وخون کثیف شود و یا بهتر بگوییم سوخته شود علامت آن سنگینی سر، خمیازه کشیدن، چرت زدن، کندی حواس، شیرین شدن دهان، لزج بودن آب دهان، سرخی رنگ بدن، قرمزی زبان، خارش بدن، بروز دمل و جوش های ریز، در بدن به خصوص در پیشانی و پشت سر و قسمت کتف و شانه ها و گاه خون آمدن از بین دندان ها و در نهایت ، کسالت و خمودگی مداوم است.

افرادی را که خون در آنان غلبه کند دموی مزاج می گویند. مهمترین علت غلبه خون پر خوری و زیاده روی در مصرف انواع غذاهای سرخ شده و تند و تیز است. افراد دموی مزاج اغلب از آرامش نسبی برخوردار نیستند.

نشانه های غلبه بلغم

سفیدی و نرمی و سردی پوست بدن، مانند مردم اروپا، دیر هضم شدن غذا، آروغ ترش زدن، میل بسیار به خواب داشتن، جاری شدن آب از دهان، رقیق بودن آب بینی کم حواسی، زیادی بول، دفع بول با فشار زیاد و حجم بسیار،سستی و بی حالی، بی حس بودن بدن، سفید شدن موی سر و ریزش آن قبل از موعد پیری،درد معده و درد پشت، گرفتگی ماهیچه های پشت، کمر درد، گردن درد، پا درد، زانو درد، نقرس، فلجی،لک و پیس(=ویتیلیگو)، لقوه(=کج شدن دهان و صورت)، رعشه (=پارکینسون)، ضعف مثانه، ترش شدن دهان،به وجود آمدن لک سفید در چشم، ضعف بینایی، تنگی نفس، طپش قلب، به خصوص هنگام بیدار شدن از خواب.تولید کرم های کدو یا کرمک در انتهای روده ی بزرگ، این گونه افراد را بلغمی مزاج گویند. غلبه این خلط فوق العاده حطرناک است و انسان را دچار بیماری های صعب العلاجی می کند. از جمله بیماری هایی مانند: آرترید روماتوئید، بیماری خطرناک ام اس(MS)، بیماری لاعلاج لک و پیس یا برص و برخی دیگر از بیماری های صعب العلاجی که امروزه از نظر علم پزشکی علت آن مشخص نیست و آن ها را “اتوایمیون” می نامند.

نشانه های غلبه ی سودا

نشانه ی غلبه ی سودا که ناشی از رسوبات خون و مرکز آن طحال است؛ عبارت اند از: خستگی و گرفتگی بدن، لاغری، پژمردگی روح و جسم، بی نشاطی و افسردگی، یبوست مزاج،  خود خوری، احساس سوزش در هنگام دفع بول، تیره رنگ بودن ادرار، مدفوع و قی، سیاه و قیری شکل بودن مدفوع، شور بودن دهان، بوی بد دهان، تاریکی چشم، تیرگی رنگ صورت، شب کوری، سوزش معده، فکر بسیار دیدن خواب های آشفته (=کابوس)، اخلاق تند و زشت، دلتنگی و بی قراری، به وجود آمدن لکه های سیاه در بدن، جذام، بیماری های پوستی(=سودا)، زخم شدن پوست به سبب خارش زیاد، قولنج شدن روده(=بیماری کولیت) نسیان و فراموشی یا آلزایمر، حرص خوردن زیاد.

افراد سوداوی مزاج اکثرا دچار بیماری های روحی و روانی می شوند و معمولا تا آخر عمر از دارو های روان گردان استفاده می کنند.